"Yabancı yatırımcılar gelir, sever, sonra gider… Hikâye hep aynı mı kalacak?"

Türkiye’nin yabancı yatırımcılarla olan inişli çıkışlı ilişkisini anlatmak, tıpkı kısa süreli bir ilişkiyi tarif etmek gibi: İlk başta herkes heyecanlı, beklentiler yüksek, sonra işler yavaş yavaş sarpa sarıyor ve en sonunda “biz yolumuza, siz yolunuza” diyerek veda ediliyor. Peki bu hikâyenin dönüm noktaları ne oldu? Yatırımcılar neden geldi, neden gitti ve ne zaman dönerler? İsterseniz bu hikâyeyi rakamlarla daha gerçekçi hale getirelim.

2005-2015: Altın Çağ

Türkiye, 2005-2015 döneminde adeta yatırımcılar için cazibe merkeziydi. Avrupa Birliği üyelik süreciyle desteklenen reformlar ve siyasi istikrar, ülkeye ciddi miktarda doğrudan yabancı yatırım (DYY) çekti. Öyle ki bu dönemde Türkiye, yıllık ortalama 15-20 milyar dolar yatırım aldı. Özellikle bankacılık, enerji ve perakende sektörleri yabancıların gözdesiydi.

Bu yıllarda Citibank, BNP Paribas, ING gibi uluslararası bankalar büyük yatırımlar yaparken, Carrefour ve Metro gibi perakende devleri de pazara girdi. Peki, bu dönemde Türkiye’yi bu kadar cazip kılan neydi? Reformlarla desteklenen ekonomik istikrar, hukuki öngörülebilirlik ve yatırımcı dostu ortamın yaratılması.

2016 ve Sonrası: Fırtınalı Dönem

Her güzel şeyin bir sonu vardır, ama bizim son biraz hızlı geldi. 2016’da yaşanan darbe girişimi, jeopolitik riskler ve artan siyasi belirsizlikler yatırımcıların gözünüdaki Türkiye algısını kökten değiştirdi. 2018’de başlayan kur krizleri, enflasyonun çift haneli rakamlara demir atması ve sürekli değişen mevzuatlarla birlikte işler iyice karmaşık hale geldi.

Rakamlarla konuşalım:

2016: Türkiye’ye gelen DYY miktarı 12,1 milyar dolar

2018: DYY miktarı 9,3 milyar dolara geriledi.

2023: DYY miktarı 8 milyar doların altına kadar düştü (kaynak: TCMB ve Hazine verileri).

Şu an geldiğimiz noktada yabancı yatırım, eski günlerdeki gibi göz kamaştıran seviyelerde değil. Dolar kuru meselesine gelirsek… 2016’da 3 TL civarında olan dolar, 2023 sonunda 27 TL’yi gördü. 2024 başında ise kurdaki dalgalanmalar devam ediyor. İşte bu ortamda hangi yabancı yatırımcı uzun vadeli plan yapabilir ki?

İstihdam Kaybı: Sessiz Bir Kriz

Yabancı şirketlerin Türkiye’den çekilmesi sadece yatırım kaybı değil, aynı zamanda ciddi bir istihdam kaybı anlamına geliyor. Carrefour gibi devlerin pazardan çıkışı, perakende sektöründe binlerce kişinin işsiz kalmasına yol açtı. ING’nin Türkiye’deki operasyonlarını daraltması, yaklaşık 3.000 kişinin işsiz kalmasıyla sonuçlandı. Bankacılık, enerji ve perakende sektörlerinde yaşanan bu kayıplar, sadece doğrudan istihdamı değil, dolaylı olarak tedarik zinciri ve yan hizmet sağlayıcıları da olumsuz etkiledi.

Kimler Geldi, Kimler Gitti?

Gelenler: Uzun yıllar boyunca Avrupa ülkeleri, Türkiye’nin yatırım partneri oldu. Hollanda, Almanya, İngiltere gibi ülkeler finans, enerji ve sanayi yatırımlarında önemli rol oynadı. Ancak son dönemde Katar, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri daha aktif hale geldi. Katar Yatırım Otoritesi’nin finans ve gayrimenkul alanlarındaki yatırımları buna iyi bir örnek.

Gidenler: Türkiye’den çıkan önemli şirketler arasında Carrefour, Citibank, ING ve bazı IKEA mağazaları yer alıyor. Perakende ve finans sektörlerinde yabancıların çıkışı dikkat çekici seviyede.

Şirketlerin çıkışı, rekabetçi dengeleri de değiştirdi. Yabancıların bıraktığı boşluğu doldurmaya çalışan Türk şirketleri, bu süreçte maliyet baskısı ve enflasyonla savaşmak zorunda kaldı. Ancak bazı Türk şirketleri için bu durum yeni fırsatlar yarattı.

Türk Şirketler de Dışarıya Yatırım Yapıyor

Son yıllarda Türk şirketlerinin de yurt dışına yatırım yapma eğilimi artış gösterdi. Koç Holding, Sabancı Grubu ve Zorlu gibi büyük gruplar, Avrupa ve Amerika pazarında yeni yatırımlar yaptı. Bu durum, Türk şirketlerinin yurt içindeki belirsizliklerden kaçınarak daha öngörülebilir piyasalara yönelme isteğini gösteriyor.

En çarpıcı örneklerden biri Arçelik’in Avrupa’daki agresif büyükmesi. Holding, yurt dışında yeni markaları satın alarak global rekabette yer edinmeye çalışıyor. Benzer şekilde enerji sektöründe faaliyet gösteren Türk şirketleri de, Orta Doğu ve Afrika pazarında yeni projeler geliştiriyor.

Yatırımcı Neden Gider?

Kur Riskleri: Dolar kuru bir gün 18 TL, ertesi gün 27 TL, bugünse 35… Bu kadar değişken bir ortamda hangi uluslararası şirket uzun vadeli yatırım yapabilir ki? Kur dalgalanmaları, kâr marjlarını daraltıyor ve operasyonel maliyetleri yüksek seviyelere çıkarıyor.

Hukuki Belirsizlik: Sürekli değişen düzenlemeler ve mevzuat, yatırımcıların uzun vadeli stratejiler geliştirmesini zorlaştırıyor. Hukukun öngörülemez hale gelmesi, yabancılar için büyük bir caydırıcı unsur.

Enflasyon: TÜİK verilerine göre yıllık enflasyon %70’lere ulaşmış durumda. Reel piyasalarda bu oranın hissedilen etkisi çok daha yüksek. Yüksek enflasyon, maliyetlerin kontrol edilememesine ve yatırım getirisinin düşmesine neden oluyor.

Gelecek Senaryoları: İyi, Kötü ve Çirkin

İyi senaryo: Makroekonomik istikrar sağlanır, enflasyon kontrol altına alınır ve Türkiye tekrar yatırımcı dostu bir ülke haline gelir. Yabancı sermaye, özellikle teknoloji ve yeşil enerji gibi geleceğin sektörlerinde Türkiye’ye geri döner.
Kötü senaryo: Mevcut dalgalı ekonomi politikası devam eder, belirsizlikler artar ve yatırımlar giderek daha da azalır. Türkiye, sıcak para giriş çıkışlarıyla gününü kurtarmaya çalışr.
Çirkin senaryo: Ekonomik daralma derinleşir, yatırımcıların güveni tamamen kaybolur ve Türkiye, bölgesel krizlerin gölgesinde kalır.

Son Söz: Gelene Git Denmez, Ama Kalana da Değer Verilir

Türkiye hâlâ potansiyel dolu bir ülke. Genç nüfusu, geniş iç pazaryla doğru adımlar atılırsa tekrar cazibe merkezi olabilir. Ancak, yatırımcılar romantik değildir; risk gördüğünce gider, fırsat gördüğünce döner. Onları burada tutmanın tek yolu, güven veren bir ekonomi politikaları izlemek ve yatırım ortamını iyileştirmektir.

Yoksa biz bu hikâyeyi daha çok anlatırız: “Bir zamanlar Türkiye’ye gelmişlerdi, ama olmadı…”